در روایات برای جلوگیری از بد مردن، راهکارها و نشانههایی بیانشده است مثلا اینکه اگر انسان به مؤمنان طعنه و کنایه بزند دچار مرگ بد خواهد شد.
پرسش:
آيا برای رهایی از مرگ بد به وسیله حوادث، دستورالعملی در اسلام وجود دارد؟
پاسخ:
بهترین نوع مرگ از نگاه اسلام، شهادت در راه خداوند است. بر این اساس، برخی از انواع مرگ، با شهادت مقایسه میشوند مثلا اینکه اگر مادری در هنگام زایمان از دنیا برود، اجر و ثواب او را مانند شهید دانستهاند. علامه مجلسی در تفسیر مرگ بد، مینویسد که این بدی یا به اعتبار دنیا است، همانند غرق شدن، سوختن، خورده شدن به وسیله حیوانات درنده و… یا به اعتبار آخرت است همانند مرگ بر گناهان، بدون آنکه شخص توبه کرده باشد. (مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، محقق / مصحح: جمعى از محققان، بیروت: دار إحياء التراث العربي، چاپ دوم، 1403 ق، ج 72، ص 167.)
پس مرگ سخت و دردناک و یا نا به هنگام میتوانند از مصادیق مرگ بد باشند. با این حال، میتوان به سختیهای هنگام مرگ، نگاه مثبتی نیز داشت؛ چنانچه پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله میفرمایند:
المَوتُ کَفارةٌ لِذُنوبِ المُومِنینَ. (همان، ج 6، ص 151.)
مرگ (و سختیهای آن) سبب جبران گناهان مؤمنین است.
یا در جریان دیگری نقل شده است که حضرت موسى بن جعفر علیه السلام به عيادت مردى رفتند كه در سكرات مرگ بود؛ در حالیکه محتضر، قادر نبود، جواب كسی كه صدایش میکرد را بدهد. پس حاضرين عرض کردند: ای فرزند رسولالله، دوست داریم حال رفيق خود و كيفيت مردن او را، بدانیم؟ امام کاظم علیهالسلام فرمودند:
«اَلْمَوْتُ هُوَ اَلْمِصْفَاةُ يُصَفِّي اَلْمُؤْمِنِينَ مِنْ ذُنُوبِهِمْ فَيَكُونُ آخِرُ أَلَمٍ يُصِيبُهُمْ كَفَّارَةَ آخِرِ وِزْرٍ بَقِيَ عَلَيْهِمْ وَ يُصَفِّي اَلْكَافِرِينَ مِنْ حَسَنَاتِهِمْ فَيَكُونُ آخِرَ لَذَّةٍ أَوْ رَاحَةٍ تَلْحَقُهُمْ و هُوَ آخِرُ ثَوَابِ حَسَنَةٍ تَكُونُ لَهُمْ...» (ابنبابویه، محمد بن على، معاني الأخبار، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، چاپ اول، 1403 ق، ص 289.)
یعنی مرگ وسيله تصفيه است، مؤمنان را از گناهانشان پاكيزه و خالص مىگرداند، پس آخرين رنجى كه به آنان برسد كفاره آخرين گناهى است كه بر گردنشان باقیمانده و كافران را از حسناتشان تصفيه مىنمايد و آخرين لذت يا آسودگى است كه به آنان مىرسد و آن آخرين پاداش نيكى است كه به نفع انسان هست.
پس مرگ و سختی آن، برای مؤمنان امیدبخش و برای کافران نابودکننده و مقدمه عذاب است.
بهترین راهکار و دستورالعمل برای رهایی از مگر بد، دوری از عواملی است که این نوع از مرگ را به دنبال دارند و انجام سفارشهایی است که مرگ بد را از انسان دفع میکند. در روایات به این عوامل اشاره شده که به برخی از آنها پرداخته خواهد شد.
طعنه زدن
یکی از عوامل مؤثر در به وجود آمدن مرگ بد، طعنه زدن به مؤمنان است. امام باقر علیهالسلام درباره فرجام طعنه و زخمزبان زدن به مؤمنان میفرمایند:
«مَا مِنْ إِنْسَانٍ يَطْعُنُ فِي عَيْنِ مُؤْمِنٍ إِلَّا مَاتَ بِشَرِّ مِيتَةٍ وَ كَانَ قَمِناً أَنْ لَا يَرْجِعَ إِلَى خَيْرٍ». (کليني، محمد بن يعقوب، الکافي، تهران: اسلاميه، چاپ چهارم، 1407 ق، ج 2، ص 361)
هیچ انسانى نیست كه پیش روى مؤمنى از او بد گوید و طعنه زند، مگر اینکه به بدترین شكل بمیرد و سزاوار است كه روى خیر و سعادت را نبیند.
آزردن مومن و بیحرمتی به او یکی از خطوط قرمز الهی است؛ چرا که در کلمات اهلبیت علیهمالسلام، حرمت مؤمن را بیش از حرمت کعبه دانستهاند. (ابنبابویه، محمد بن على، الخصال، محقق و مصحح: غفاری، علیاکبر، قم: جامعه مدرسین، چاپ اول، 1362 ش، ج 1، ص 26) پس مرگ بد، بخشی از مجازات این گناه است و فرد طعنه زننده باید منتظر عذاب آخرت نیز باشد.
صله رحم
برای دید و بازدید از اقوام فواید مادی و معنوی فراوانی در روایات بیانشده است. یکی از ثمرات آن، جلوگیری از مرگ بد است. امام صادق علیهالسلام در این باره میفرمایند:
صِلَةُ اَلرَّحِمِ تُهَوِّنُ اَلْحِسَابَ يَوْمَ اَلْقِيَامَةِ وَ هِيَ مَنْسَأَةٌ فِي اَلْعُمُرِ وَ تَقِي مَصَارِعَ اَلسُّوءِ وَ صَدَقَةُ اَللَّيْلِ تُطْفِئُ غَضَبَ اَلرَّبِّ. (کليني، محمد بن يعقوب، الکافي، تهران: اسلاميه، چاپ چهارم، 1407 ق، ج ۲, ص ۱۵۷.)
صله رحم روز قيامت حساب را آسان و عمر را دراز كند و از مرگ بد حفظ نمايد و صدقه دادن در شب، خشم خدا را خاموش كند.
شاید ارتباط این دو موضوع برای ما مشخص نباشد اما خداوند برای برخی عبادات، علاوه بر ثواب اخروی، برخی نتایج و برکات دنیوی نیز در نظر گرفته است مانند صله رحم که میتواند از مرگ بد در این دنیا جلوگیری کند.
صدقه دادن
یکی دیگر از اعمالی که از فرجام ناخوشایند در این دنیا جلوگیری میکند و بین مردم نیز مشهور است، پرداخت صدقه است. در روایتی از امام صادق علیهالسلام چنین گزارششده است:
اَلصَّدَقَةُ بِاللَّيْلِ تَدْفَعُ مِيتَةَ اَلسَّوْءِ وَ تَدْفَعُ سَبْعِينَ نَوْعاً مِنَ اَلْبَلاَءِ. (ابنبابویه، محمد بن على، ثواب الاعمال، قم: دارالشريف الرضي، دوم، 1406 ق، ص ۱۴۳)
صدقه دادن در شب، مردن بد و هفتاد نوع بلا را از انسان دور مىكند.
و در عبارت دیگری میفرمایند:
وَ اَلصَّدَقَةُ فِي اَلْعَلاَنِيَةِ فَإِنَّهَا تَدْفَعُ مِيتَةَ اَلسَوْءِ (ابن شعبه حرانى، حسن بن على، تحف العقول، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر، قم: جامعه مدرسين، چاپ دوم، 1363 ق، ص 149)
صدقه آشكارا مردن بد را برگرداند
از جمعبندی این دو دسته روایات میتوان چنین برداشت کرد که دادن صدقه به هر صورتی؛ پنهانی و یا آشکارا، میتواند از بلاها و به خصوص مرگ بد، جلوگیری کند.
کار نیک
در برخی روایات نیز بهصورت کلی به انجام کارهای نیک، سفارش شده و آن را مانع از مرگ بد معرفی کردهاند، مانند:
اصْطَنِعُوا الْمَعْرُوفَ بِمَا قَدَرْتُمْ عَلَيْهِ فَإِنَّهُ تَقِي مَصَارِعَ السَّوْء (همان، ص 107)
هر چه در توان داريد كار نیکانجام دهيد كه شمارا از مرگهاى بد حفظ مىنمايد.
کار خوب و نیکی که در این روایات مورد اشاره است میتواند شامل موارد قبلی؛ یعنی احترام به مؤمنان و زخم زبان نزدن به آنها، صلهرحم، صدقه و یا هر کار جواب و یا مستحب دیگری بشود، چون واژه «معروف» یعنی هر کار خوب شناخته شده که حتما شامل واجبات، مستحبات و یا کارهای اخلاقی و موردپسند جامعه دینی، میشود.
نتیجه:
مرگ در این دنیا را چاره و گریزی نیست اما همه در تلاشند تا به بهترین صورت این جهان فانی را ترک کند. شهادت در راه خدا بهترین نوع مرگ است که برای همگان دستیافتنی نیست! در روایات برای جلوگیری از بد مردن، راهکارها و نشانههایی بیانشده است مثلا اینکه اگر انسان به مؤمنان طعنه و کنایه بزند دچار مرگ بد خواهد شد و یا اینکه صله رحم، صدقه دادن و انجام کارهای نیک میتواند انسان را از مرگ سخت و بد، حفظ کند.
منبع : مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی به نشانی https://pasokhgoo.ir
